Menu

Książki mojej siostry

Muza-kochanka, poeta i jego żona, czyli "Dysonans" Ewy Stachaniak

grendella

Przyznaję, że bywa tak, że cudze chwalę swego nie znam, że zachwycam się literaturą anglojęzyczną, nie do końca orientując się w polskiej. Tym razem sprawa jest nieco bardziej skomplikowana, bo Ewa Stachaniak jest pisarką pochodzenia polskiego, mieszkającą na stałe w Kanadzie, piszącą po angielsku i dopiero z angielskiego na polski tłumaczoną.  Ciekawy to sposób na opowiadanie „naszej” historii szerszej publiczności. Dobrze jednak, że przekład powierzono Annie Przedpełskiej-Trzeciakowskiej, bo dzięki niemu i po polsku czyta się Dysonans naprawdę doskonale.

dysonansbiext35965599

Dysonans to fabularyzowana historia o ekscentrycznym trójkącie miłosnym okresu Romantyzmu - o pełnym pasji, choć niemożliwym do sformalizowania związku Zygmunta Krasińskiego i Delfiny Potockiej, i jego małżeństwie z rozsądku z Elizą Branicką. Autorka przyznaje się do inspiracji zachowanymi do dziś listami Krasińskiego do kochanki, rodziny i przyjaciół, jak również tymi które wyszły spod pióra jego żony, zauważa jednak brak głosu samej Delfiny – nieszczęśliwej w małżeństwie, które wprawdzie dało jej awans społeczny lecz pozostawiło liczne blizny, i z którego w końcu udało jej się wyrwać, rozpaczliwie tęskniącej za dzieckiem, kobiety światowej, wymykającej się konwenansom, zmysłowej kochanki wielu wpływowych mężczyzn epoki i ich muzy. I to właśnie ten głos, zrekonstruowany przez Ewę Stachaniak, nadaje powieści ton.

Dysonans mógłby być historycznym romansem jakich wiele, jednak wyróżnia go głębia psychologiczna postaci, stylizowany z dużym wyczuciem język i epizodyczna konstrukcja, podkreślająca emocjonalne rozdarcie wszystkich uczestników dramatu. Zygmunt, Delfina i Eliza, uwikłani w osobliwy układ miłosny, wiodą żywot, któremu daleko do harmonii, w świecie pełnym dysonansów. Tytułowy dysonans pojawia się tu właściwie na każdej płaszczyźnie. Dysonans między miłością romantyczną a rzeczywistą, między obowiązkiem wobec ojczyzny a życiem prywatnym, sztywnym gorsetem konwenansów a szczęściem jednostki, pasją a rozsądkiem, kobietą-aniołem a kobietą-grzesznicą, sztuką a życiem, i wreszcie między prawdą historyczną a naszym współczesnym wyobrażeniem o niej.

Dla mnie ta powieść to również strzał w dziesiątkę jeśli idzie o ukazanie sytuacji społeczno-politycznej, mało wyidealizowanego obrazu Wielkiej Emigracji, natchnionego patriotyzmu skontrastowanego z życiem prywatnym. Jednocześnie, muszę przyznać, że to książka, po którą pewnie sama bym nie sięgnęła, bo nie odnotowałam wokół niej specjalnego szumu medialnego (a może był, ale przegapiłam?). Poleciła mi ją nieoceniona pani Ania, polonistka z wykształcenia i pożeraczka dobrych książek z zamiłowania, po tym jak okazało się, że obie nie byłyśmy oczarowane monumentalnym i nieco pompatycznym Turniejem Cieni Elżbiety Cherezińskiej, który zachwycił przecież tak wielu. Dysonans to proza zupełnie inna – kameralna, subtelna, bardziej skoncentrowana na emocjach, niż brawurowej akcji. Niewiele ponad 300 stron, na których udało się w bezpretensjonalny sposób opowiedzieć niebanalną historię miłosną, namalować z olbrzymią dbałością o detale wyrazisty portret epoki, przedstawić wizerunek dwóch fascynujących kobiet, o których podręczniki może i czasem wspominają, jednak nigdy nie wysuwają ich na pierwszy plan. Warto wsłuchać się w ich głos.

---

Ewa Stachaniak: Dysonans. Przełożyła Anna Przedpełska-Trzeciakowska. Świat Książki, Warszawa, 2009, 336 stron.

Zapisz

Zapisz

Zapisz

"Dziewczyna z Rewolwerem" Amy Stewart, czyli jak Constance Knopp została zastępcą szeryfa

grendella

Kiedy okładka książki przekonuje cię, że „otrzymasz prawdziwą i niezwykłą opowieść o pierwszej kobiecie szeryfie”, trudno uniknąć skojarzeń z preriami Dzikiego Zachodu, wahadłowymi drzwiami drewnianych „saloonów” i kroczącej kołyszącym się, choć pewnym, krokiem kobiecie z gwiazdą szeryfa na piersi. Krótko mówiąc, po Dziewczynie z rewolwerem spodziewałam się czegoś w stylu Doktor Queen, z tym że o policjantce, nie lekarce.  Tymczasem, główna bohaterka powieści Amy Stewart, Constance Kopp, to kobieta trzydziestopięcioletnia, wraz z dwiema siostrami prowadząca farmę nieopodal Nowego Jorku, która nigdy na Dzikim Zachodzie nie była i wiedzie żywot nieobfitujący w spektakularne wydarzenia. Ot, małe miasteczko, farma na odludziu, trzy samotne kobiety, kłopoty finansowe.

Dziewczyna_z_rewolwerem_okladka337x535

 

"Zapomniałyśmy o obiedzie i kluskach, które skleiły się już w kleistą masę" (str 70). Ja tam się pannom Knopp nie dziwię. Też bym wolała rewolwer, od brei z klusek.

Pewnego dnia panny Kopp wybierają się jednak po sprawunki, a w ich powóz z impetem wjeżdża samochód należący do podejrzanego typa, otoczonego jeszcze bardziej podejrzanymi typami. Podejrzany typ (ten główny) okazuje się właścicielem lokalnej fabryki, z którym nikt nie zechce zadzierać. Panny Knopp spodziewają się odszkodowania, zamiast niego otrzymują jednak pogróżki. Sytuacja robi się coraz bardziej napięta, niezależnych sióstr nie chroni silne męskie ramię, a władze ich problemy wyraźnie lekceważą. Zamiast ukryć się w szafie i rozpłakać, Constance Kopp - najstarsza z sióstr - obdarzona ponadprzeciętnym wzrostem, chcąc nie chcąc, musi wziąć sprawy we własne ręce, co wbrew konwenansom czyni. „Dostałam rewolwer do obrony”, powie później, „i nie zawahałam się go użyć”.

Amy Stewart, posiłkując się historią prawdziwych wydarzeń, udało się stworzyć lekką powieść obyczajową osadzoną na początku XX wieku z wątkiem gangstersko-kryminalno-proceduralnym w tle. W tej kolejności, bo nie jest to typowy kryminał retro, w którym zagadka kryminalna jest najistotniejsza. Owszem, opryszek dostaje to, na co zasłużył, a Constance Knopp zostaje zastępczynią szeryfa, udowadniając hart ducha i nieustępliwość. Autorka jednak dość mocno skupia się na pokazaniu monotonnej codzienności panien Knopp, ich budzącym powszechne niezrozumienie dążeniu do niezależności, i w końcu obrazie amerykańskiej prowincji, do której wkradają się nowoczesność, postęp technologiczny i kapitalizm. Wszystko to doprawia szczyptą rodzinnych sekretów. A w tle unosi się duch przedziwnej, nieżyjącej już matki panien Knopp, emigrantki pochodzenia francusko-austriackiego, której nieufność do obcych graniczy wręcz z paranoją.

Przyznaję, że pomimo iż Dziewczyna z rewolwerem nie poraża głębią portretów psychologicznych, polubiłam wszystkie panny Knopp: odważną i twardo stąpającą po ziemi Constance w skromnej, zapiętej pod szyję sukni i praktycznych, solidnych butach; zrzędzącą, zafiksowaną na punkcie gołębi Normę; i rozpieszczoną, mającą pstro w głowie Fluerette, zainteresowaną głównie krojem sukien, koronkami  i sobą samą. Może i dałoby się z tych postaci wycisnąć więcej, ale czy na pewno wyszłoby to powieści na dobre? Może i są panny Knopp trochę jednowymiarowe, ale fajne z nich babki, nie dające się wcisnąć w gorset konwenansów. Nie przepadają za gotowaniem, nie odnajdują się w pucowaniu domu, nie tęsknią z tym, by ktoś się nimi zaopiekował. I w gruncie rzeczy, nie żałują, że w ich przewidywalnym życiu, w którym trzeba posadzić pomidory, naprawić płot i wytrzepać dywany, wydarzył się wypadek, który zmienił jego tor.

Jeśli, podobnie jak ja, lubicie powieści, które wydobywają z czeluści niepamięci sylwetki interesujących kobiet, bez wahania możecie sięgnąć po Dziewczynę z rewolwerem. Najprawdopodobniej nie będzie to kamień milowy na waszej czytelniczej drodze – książka, o której będziecie rozmyślać miesiącami. Ale jest to sprawnie napisana i naprawdę wciągająca opowieść, czasem zabawna, czasem zaskakująca, która zapewni wam niezobowiązującą rozrywkę na dobrym poziomie. Na czerwcowe upały – jak znalazł.

Amy Stewart, Dziewczyna z rewolwerem. Przekł. Paulina Surniak. Czwarta Strona, 2016.

Pochwała gamera, czyli "Armada" Ernesta Cline'a

milvanna

Nigdy nie rozumiałam do końca popularnego w wielu środowiskach psioczenia na telewizję, filmy czy gry komputerowe. Że nie rozwijają. Że wręcz otępiają. Że nie są niczym innym tylko marnowaniem czasu. No i, oczywiście, że to dużo gorsze sposoby na relakss niż czytanie książek. Nie mogę się z tym zgodzić, zwłaszcza, że jako mała dziewczynka byłam w rodzinie nazywana „gazetą telewizyjną”. I wiecie co? Nie skończyłam tragicznie jako osoba, która nie wie co się dzieje w świecie i nie potrafi złożyć w miarę składnej wypowiedzi.

Z pewną fascynacją obserwuję za to czasami mojego współlokatora, który chętnie relaksuje się grając w przeróżne gry. Kiedyś robił to w moim pokoju, więc, nie ruszając się z kanapy, mogłam mniej lub bardziej dyskretnie przyglądać się temu jak lata, jeździ, strzela, szuka artefaktów czy testuje kolejne rodzaje broni. I tak pewnie tego nie przeczyta, wiec mogę przyznać, że niezmiennie podziwiałam to, ile czynności jest w stanie wykonać jednocześnie. Teraz  jednak, po przeczytaniu Armady, kolejnej powieści Ernesta Cline’a, jestem również prawie pewna, że w przypadku inwazji kosmitów, B. może niekoniecznie uratuje przed zagładą cały świat, ale przynajmniej dzielnie obroni nasz kawałek Mokotowa.

armadaArmada ma również przepiękną okładkę. Taki bonus.

Cline po złożeniu w Player One hołdu latom osiemdziesiątym i tworom popkultury, które nam przyniosła, postanowił skoncentrować się na grach. Głównym bohaterem jest Zack Lightman, nastolatek u progu dorosłości, który pochłania gry komputerowe i filmy. Nic dziwnego, ma to w genach: zarówno jego matka, jak i ojciec, który był w wieku Zacka, kiedy zginął, uwielbiali grać. Chłopak najwięcej czasu spędza na grze w Armadę, walcząc jako Żelazny Wyżeł z mątwopodobnymi kosmitami rasy Sobrukai, którzy to postanowili podbić Ziemię, zabijając wcześniej wszystkich jej mieszkańców. Sam Zack przyznaje, że nie jest to odkrywczy pomysł i czerpie garściami z wcześniej już powstałych gier, jak np. Battleffront (tak, zgadza się, wiem, co to jest; tak, czasami przekręcam nazwę), czy filmowych klasyków sci-fi. Nie przeszkadza mu to na długie godziny razem z przyjaciółmi, Diehlem i Cruzem, przenosić się do wirtualnego świata.

Chłopak stwierdza pewnego dnia, że chyba przedawkował kosmiczne wojny, bo wydaje mu się, że podczas lekcji widzi przez szkolne okno Glewię – statek typowy dla Sobrukai. Początkowo zrzuca wizję na swoją wybujałą wyobraźnię i niestabilność umysłową. Zaczyna podejrzewać, że powoli traci rozum. Cóż, jaki ojciec taki syn – Zack, otaczający się rzeczami ojca, znajduje w jego notatkach teorie spiskowe, które sugerują, że twórcy gier i filmów od lat przygotowywali ludzkość na pozaziemski atak. Szybko okazuje się, że ani Lightman senior, ani junior nie są wariatami i nie do końca mijali się z prawdą. Otóż Armada i poprzedzająca ją Terra Firma, nie są tylko grami, ale materiałem szkoleniowym, który ma przygotować ludzkość do wojny w przypadku nieuchronnej napaści kosmitów na biednych, niczego nieświadomych ludzi. Ten moment właśnie nadszedł, źli kosmici lecą, żeby zniszczyć Ziemię. A tak się składa, że Żelazny Wyżeł to jeden z najlepszych pilotów w Armadzie. Czy zostanie zwerbowany? Czy uda mu się rozwiązać konflikt? Czy pogodzi się z przeszłością swojej rodziny? Będę okrutna – nie powiem.

W powieści wszystko dzieje się bardzo szybko, tak szybko, że w zasadzie nie możemy dokładnie poznać postaci. Nie ma czasu na długie dyskusje, kiedy zegary odliczają czas do kolejnej fali ataku. Bohaterów łączy jednak specyficzna więź, znają się w końcu z gry, wiedzą więc o sobie wiele (to trochę tak jak z nami i internetami – wielu z nas nigdy nie porozmawiało w rzeczywistości, ale i tak sporo moglibyśmy powiedzieć o sobie nawzajem, prawda?). Relacje Zacka z innymi może i są przez Cline’a tylko zarysowane, jednak i tak całkiem nieźle pokazują, jakim jest człowiekiem. Widać, że bardzo kocha swoją matkę; że nie godzi się na parszywe traktowanie innych; że na jego życiu silne piętno odcisnął brak ojca.  Dla niektórych czytelników może to być zapewne niewystarczające, ale ja nie zaliczam się do tej grupy.

Muszę jednak przyznać, że gdzieś z tyłu głowy cały czas miałam myśl, że oto czytam kolejną książkę autora Player One, którą miałam w rękach jakieś lata świetlne temu. Może to i dobrze, bo teraz pamiętam głównie to, że powieść mnie porwała i próbowałam zmusić do jej przeczytania prawie wszystkich znajomych (z dużą skutecznością, dodam nieskromnie). Wydaje mi się, że Armada mogłaby jednak nie udźwignąć porównania z debiutem Cline’a. Absolutnie nie dlatego, że jest słaba; dlatego, że ta pierwsza była, w mojej opinii, rewelacją. Cline chyba po raz kolejny napisał książkę, którą sam chciałby przeczytać, że zacytuję siebie. Tym razem chyli czoła przed twórcami związanymi z science fiction oraz światem nauki, który niezmiennie ich inspiruje. Myślę, że w jakimś stopniu jest to też podziękowanie za to, co ukształtowało go jako człowieka i autora.

Podsumowując, chciałabym tylko uprzedzić znajomych, że Armadę również będę mniej lub bardziej natarczywie polecać. Bo to bardzo przyjemna rozrywka. Co więcej, jest to też niezbity dowód na to, że jeżeli sami nie jesteśmy do końca wkręceni w gry, a naszym największym osiągnięciem jest skok Małyszem na mamuciej skoczni, to warto otaczać się ludźmi, którzy w razie ataku kosmitów, pomogą nam ochronić nasz dobytek i, może, życie. Przyznaję, że sama stworzyłam sobie dogodne warunki mieszkaniowe. Mogę mieć pewność, że w przypadku inwazji razem z N. będziemy sobie przekąszać przygotowane przez nią pyszne czekoladowe ciasto, a B. w tym czasie zajmie się odpieraniem ataków.

 

P.S. Ostatnio przyłapałam B. na zabijaniu ghuli. Delikatnie zasugerowałam, że może jednak polatałby samolotem i spróbował zestrzelić jakiegoś wroga. Odpowiedział, że trzeba być gotowym na każdą ewentualność, bo nigdy nie wiadomo, co kryje się pod ziemią. Słusznie. Różnorodność ćwiczeń ponad wszystko.

Miasto i jego smoczyca Querig, wokół reportażu "Białystok. Biała siła, czarna pamięć" Marcina Kąckiego

grendella

Miło jest czytać o swoim mieście rzeczy miłe. Że ładne, że zielone, że ludzie sympatyczni, gościnni i przyjaźni. Że ani za duże, ani za małe – w sam raz do życia. Że dużo ścieżek rowerowych i olbrzymi park w centrum miasta, przechodzący w las, którym da się wyjść aż na obrzeża Białegostoku. Że przepyszne jedzenie w knajpkach w cenach o niebo niższych niż w większych miastach w Polsce. Że mnóstwo studentów z wymian Erasmusa, którzy dobrze się tu czują. Że jedna z najlepszych, a już na pewno pierwsza w Polsce klinika leczenia niepłodności metodą in vitro. Że miasto studentów, bo i Uniwersytet, i Politechnika, i Uniwersytet Medyczny i jeszcze kilka prywatnych wyższych uczelni. Że studenci Politechniki zdobywają międzynarodowe nagrody za projektowane przez siebie roboty. Miło, mówię Wam, naprawdę miło.

Białystok. Biała siła, czarna pamięć Marcina Kąckiego sprawia, że przeciętny Białostoczanin czuje się jakby dostał w pysk. I nie do końca wie dlaczego. Bo Białystok po prostu nie pamięta, że przed II Wojną Światową większość jego mieszkańców stanowili Żydzi - w 1913 roku było ich ok. 70%, w 1939 funkcjonowało ok. 100 domów modlitwy i bożnic. Śladów po białostockich Żydach zostało niewiele, nie rzucają się w oczy, praktycznie wcale nie widać ich w miejskiej przestrzeni. Tak bardzo nie widać, że mimo, że urodziłam się i wychowałam się w Białymstoku, postawiona przed zadaniem oprowadzenia po mieście goszczącej na Uniwersytecie pani profesor pochodzącej z Izraela, spanikowałam. Na szczęście, znam ludzi, którzy o historii Białegostoku wiedzą więcej. I na szczęście są internety.

Czytając, nie mogłam oprzeć się wrażeniu, że Białystok to miasto spowite mgłą, oddechem smoczycy Querig z Pogrzebanego Olbrzyma, tak bardzo można do niego odnieść te słowa Kazuo Ishiguro: „Piękna zielona dolina, która cieszy oko na wiosnę. Ale wystarczy wbić łopatę w ziemię, by pod stokrotkami i jaskrami trafić na trupy. I nie mówię, panie tylko o tych, którym wyprawiono chrześcijański pogrzeb. W naszej ziemi leżą ofiary dawnych rzezi. A my, mieszkańcy, codziennie po tej ziemi stąpamy. Z okien Wydziału Filologicznego Uniwersytetu, widać niewielki park. Drzewa, ławeczki, plac zabaw. Pod parkiem, zasypany gruzem z getta cmentarz żydowski. Na wzniesieniu, imponujący Pomnik Bohaterów Ziemi Białostockiej postawiony w latach 50-tych. Na pomniku, umieszczone w 2007 roku hasło: Bóg, Honor, Ojczyzna. Inicjatywa oddolna. Władze nie wydały pozwolenia. Nie nakazały również, bezprawnie umieszczonych liter, usunąć. Napis został do dziś.

270pxLanterns_in_Biaystok_University_SquareiO tym pomniku mówię. W tym niewielkim parku.

Oddech smoczycy Querig pozwala zapomnieć o trudnej przeszłości, bo nie mam wątpliwości, że historia stosunków katolicko-prawosławno-judaistycznych nie może być czarno biała. Ale jest to oddech niebezpieczny. Z zapomnienia rodzą się kolejne potwory. Na murach pojawiają się swastyki, które prokurator uznaje za orientalny symbol szczęścia. Podpalone zostaje mieszkanie polsko-hinduskiego małżeństwa. W galerii handlowej zaatakowana zostaje czarnoskóra studentka ze Szwecji. Upiory powracają, początkowo są bagatelizowane przez władze, prokuraturę, policję. Malowanie swastyk i oblewanie farbą pomnika Zamenhofa charakteryzuje przecież niska szkodliwość czynu. Są też w Białymstoku ludzie, którzy próbują osłabić smoczycę niepamięci. Czasem im się udaje.

Reportaże Kąckiego, poruszają zbyt wiele aspektów, by o wszystkich tu wspomnieć. Duchy przeszłości. Niejednoznaczna ocena bohaterów i antybohaterów. Ksenofobia. Nietolerancja dla odmienności etnicznych i seksualnych. Powiązania między Kościołem i polityką. Nieudolność władzy. Mówienie o wielokulturowości, przy jednoczesnym ucinaniu dotacji na warsztaty tolerancji w szkołach. Lekcje religii, na których uczniowie rysują obrazki, przedstawiające Polskę atakowaną przez żydowskie i unijne czołgi. Pani profesor Uniwersytetu Medycznego, potwierdzająca "cud sokólski". Nie dziwię się, że obserwacje Kąckiego wzbudziły w Białymstoku spory sprzeciw, bo zaburzają poczucie, że żyje się tu jak u Pana Boga za piecem.. Młodzież ze środowisk skrajnie prawicowych sugeruje regularnie, że książka to nie reportaż, tylko klasyczne fantasy. Inni mówią o niszczeniu wizerunku miasta. Ja z kolei widzę w Białymstoku Kąckiego metaforę Polski -  zmagającej się z własną historią, zamiatającej pod dywan brudne sprawy, udającej, że nic takiego się nie dzieje. Nie wiem, jak Wam, ale mnie babcia zawsze mówiła „wymieć z kątów, a środek sam się posprząta” i tę genialną zasadę warto chyba zastosować do zmierzenia się z własną przeszłością. Czytajcie Białystok. Białą siłę, czarną pamięć, ale weźcie pod lupę własne miasta, nim rzucicie kamieniem. Może macie swoją własną smoczycę Querig? I nie bójcie się tu przyjechać. Pięknie jest, wokół knieje, zielone łąki, malownicze wioski i miasteczka. I coraz więcej ludzi chce pamiętać.bia_y

Marcin Kącki, "Białystok. Biała siła, czarna pamięć". Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, 2015.

 ---

A tymczasem opowieść pisze się dalej sama. W ubiegłą sobotę odbył się w naszym zielonym mieście, zjazd młodzieży z ONR, która to przemaszerowała przez miasto w karnym szyku, powiewając zielonymi i biało-czerwonymi flagami. W ramach zlotu, odbył się również koncert narodowo-radykalnej grupy Nordika w klubie należącym do Politechniki Białostockiej. Do studentów zagranicznych wystosowano w międzyczasie maila, by siedzieli w akademikach, a nie szlajali się po mieście, bo może być to dla nich niebezpieczne. Prawdziwi Polacy udali się również do białostockiej katedry, gdzie wysłuchali kazania w wykonaniu księdza Jacka Międlara. Było o tym, że Polskę toczy rak, a chemioterapią jest „bezkompromisowy narodowo-katolicki radykalizm”. Obecny był również kapelan podlaskiej policji. Następnie młodzież z upodobaniem fotografowała się przed katedrą.

We wtorek Rektor Politechniki zdobył się na przeprosiny i zaznaczył, że hasła i idee głoszone przez ONR są społeczności akademickiej obce. Kuria z kolei przeprosiła tych, którzy poczuli się urażeni.

W tę samą sobotę, co zlot ONR, w Białostockim Teatrze Dramatycznym miała miejsce premiera sztuki na podstawie reportaży Kąckiego. Wcześniej część radnych apelowała, by nie dopuścić do tej premiery, gdyż sztuka stawia Białystok w negatywnym świetle, co źle wpłynie na wizerunek miasta, którego głównym hasłem promocyjnym jest przecież wielokulturowość. Głosy, choć głośne, zignorowano. Sztuka się odbyła. Zebrała pozytywne recenzje. Oraz negatywne.

A Kącki pisze dalej w Dużym Formacie.

© Książki mojej siostry
Blox.pl najciekawsze blogi w sieci